Chilam Balam z Chumayel jest dokumentem szczególnym na tle zachowanych tekstów kolonialnych Meksyku. Z jednej strony, jako kronika rodowa i zbiór ksiąg o charakterze astronomiczno - kalendarzowym, wpisuje się on w tradycje pism w jęz. majańskim w XVI-XVII w. Jednocześnie, w swym oskarżycielskim tonie wobec hiszpańskiej okupacji Półwyspu Jukatan, w literacki sposób kwestionuje prawny i naukowy dyskurs tych kronik, przemieniając się w miażdżącą krytykę upadku tradycyjnej wiary. Z drugiej strony, Księgi dotykają dziewicze poziomy kosmologiczne, teologiczne, medyczne i rytualne, z których przebija rdzenna myśl filozoficzna ludu, przetrwała od pokoleń w tradycji oralnej Majów. W tym drugim znaczeniu, lektura Ksiąg z Chumayel, spisanych alfabetem łacińskim w języku maya yucateco pod koniec XVIIIw, objawia zakodowane w tych pismach rozumienie esencjonalnej dla Majów, antycznej koncepcji świata i świętości. To ona i pamięć o niej stają się w miarę czytania kluczowym tematem starożytnych pism. To właśnie ze względu na swój religijny charakter, przez lata obciążone statusem ksiąg zakazanych treści Chilam Balam do dzisiaj pozostają dla majańskich kapłanów księgą natchnioną, swoistą biblią okaleczonego ludu.

(...)

Tłumaczenie i lektura Ksiąg Chilam Balam z Chumayel stara się nie zaniedbać materialnej analizy tekstu, jednak przede wszystkim odwołuje się do świętego charakteru tych ksiąg. Wydaje się, że zgodne z intencją odczytanie archaicznych treści jest możliwe tylko i wyłącznie w interpretacji, którą tym księgom nadają współcześni Chilam Balamowie, kapłani Majów. To ich wiedza stała się podstawą i źródłem pracy tłumacza. Dopiero w świetle ich koncepcji historii, czasu, świata duchowego, świata materialnego, oraz sensu życia zatrzymane w czasie ziarna słów mają szansę zakiełkować w na powrót żyznej glebie ludzkich serc.